Ég hef verið beðinn um að segja nokkur orð um Jóhannes afa, reyna að draga upp svipmynd af honum eða stutta mannlýsingu. Ég kynntist honum dálítið sem barn en ég var 8 ára þegar hann féll frá. Þau ykkar sem eldri eruð þekktuð hann auðvitað mörg hver vel en hér eru líka margir sem kynntust honum lítið eða alls ekki, voru jafnvel ekki fæddir þegar hann dó.
Ég hef skoðað það sem til er um afa í rituðum heimildum, lýsingar samferðamanna á honum og blaðaviðtöl sem tekin voru við hann. Svo hef ég auðvitað oft heyrt fólk tala um hann: ömmu, mömmu og bræðurna. Ég hef reynt að raða þessum brotum saman til að fá mynd af manninum, því sem einkenndi hann, hæfileikum hans, persónuleika og lundarfari.
Það má segja að heimildum beri saman um að afi hafi verið mjög fjölhæfur maður – að honum hafi verið margt til lista lagt. En hann virðist ekki endilega hafa verið mjög mikið fyrir að auglýsa hæfileika sína. Hann var hógvær maður og jafnvel hlédrægur. Reyndar hafa tíðarandi og uppeldi ábyggilega spilað þar inn í. Ég kem nánar að þessu síðar.
Afi var mikill tungumálamaður og sýndi snemma takta á því sviði. Kristján Eldjárn forseti, sem var bekkjarbróðir afa í MA, lýsir þessu svona í minningargrein sem hann skrifaði um afa:
,,Á prófi í öðrum bekk vorið 1932 þótti enskustíllinn ósæmilega þungur. Kennari var breskur maður, sem lært hafði íslensku, J. Anderson-Thompson. Að prófinu loknu héldu reiðir nemendur í hópför heim til hans og kvörtuðu sáran yfir því himinhrópandi ranglæti að skella framan í saklausa nemendur svo svívirðilegu prófi. Thompson svaraði fáu, en dró fram stíl Jóhannesar og sagði að ekki væri að sjá á þessari úrlausn að verkefnið hafi verið of þungt. Þar með var vindurinn úr þeirri mótmælagöngu,” skrifar Kristján.
Því má bæta við þetta að afi fékk verðlaun fyrir góðan námsárangur í frönsku á stúdentsprófi.
Afi var mjög hagmæltur og orti vísur og líka nokkra sálma. Einn sálmur eftir hann er í sálmabók Þjóðkirkjunnar. Hann þótti líka góður organisti og ágætur söngmaður, æfði kirkjukóra og söngkvartetta fyrir vestan. Hann orti mikið af gamanvísum um Súgfirðinga sem sungnar voru á mannamótum við undirleik hans. Þær voru teknar saman í svolítið kver sem nefnist Ánamaðkar í sólbaði. Öllum heimildum ber saman um að afi hafi haft mjög ríkt skopskyn, verið svolítið stríðinn og hent gaman að mönnum og málefnum þegar þannig lá á honum – og ekki hvað síst að sjálfum sér.
Þegar hann var ungur maður við guðfræðinám í Reykjavík sótti hann orgeltíma hjá Páli Ísólfssyni, tónskáldi og organista Dómkirkjunnar. Páli þótti pilturinn efnilegur og þegar afi og amma voru nýlega komin vestur hafði Páll samband við afa og vildi senda hann í orgelnám til Edinborgar. Páll bauðst meira að segja til að útvega styrk. En þá var afi búinn að taka að sér að vera prestur í Súgandafirði, var fluttur vestur með konu og barn. Á þeim tíma hlupu menn ekki undan skuldbindingum sínum si svona. Afi samdi líka nokkur lög, m.a. nokkur lög við sálma.
Afi þótti góður ræðumaður og kennimaður. Ég fann nokkrar kristnar hugvekjur eftir hann í blöðum sem eru bæði innblásnar og feiknavel skrifaðar. Og sóknarbörn hans báru honum afar vel söguna. Hann var mjög vinsæll fyrir vestan. Hann sinnti preststarfinu af mikilli alúð og fórnfýsi. Þetta kemur m.a. skýrt fram í minningargreinum sem sóknarbörn hans rituðu. Það ku hafa verið þannig fyrir vestan að ekki var byggt nýtt hús í þorpinu öðruvísi en að afi kæmi þar að sem járnabindingamaður. Hann hafði unnið talsvert við járnabindingar sem ungur maður. Litið var svo á að með þessu væri presturinn að blessa húsin.
Afi var ekki bara orðhagur heldur var hann líka flinkur í höndunum og góður smiður. Það liggja ýmsir smíðisgripir eftir hann, skilst meðal annars að eitthvað af þeim sé hér. Ég get nefnt að þegar ég var barn fékk ég tvisvar að dvelja hjá ömmu og afa í Reykholti að sumarlagi. Ég man að í bæði skiptin var ég ekki fyrr kominn til þeirra en að afi fór út í bílskúr og bjástraði þar einhverja stund. Kom síðan út með mjög haganlega smíðað sverð og skjöld og gaf mér. Svo vorum við strákarnir kannski ekki nema dagpart að brjóta það allt í spað en afi kippti sér ekkert upp við það, hló bara.
Ég nefndi áðan að afi hefði verið frekar lítið fyrir að trana sér fram og jafnvel verið hlédrægur. Þetta kemur ágætlega fram í viðtali sem Tíminn tók við hann árið 1972. Þar kemur líka vel fram hvað hann hafði mikinn húmor, m.a. fyrir sjálfum sér. Hann var m.a. spurður hvort hann hefði nokkurn tímann hneigst til búskapar. Hann segir svo ekki hafa verið og fer með erindi úr kvæði sem hann samdi um sjálfan sig þegar hann varð fimmtugur:
,,Ég mokaði fjósið, þó oftast með hangandi hendi,
Mig hefur öll starfsgleði þegar frá barnæsku svikið.
Ég bölvaði talsvert og beljunum tóninn sendi,
Því bagalegt fannst mér hvað þær gátu skitið mikið.”
Blaðamaðurinn spyr afa hvað sé að frétta af honum sjálfum og þá svarar afi:
„Satt að segja er ekki ýkja margt um mig að segja. Þetta hefur verið ósköp rólegt hjá mér allt saman. Ég hef ekki sóst eftir vegtyllum né að standa í eldlínu atburðarásarinnar. Ég nennti ekki einu sinni að búa – eins og kannski verður skiljanlegt í ljós þess sem ég sagði um flórmokstur minn hér að framan.“
Þessi lýsing rímar ágætlega við lýsingu sem ég fann í Kirkjuritinu frá árinu 1964. Þar segir um afa:
„Hann er hlédrægur maður, sem unir sér best á heimili sínu með fjölskyldu sinni og meðal bóka sinna, því bókamaður er hann mikill.“Já, hér kemur reyndar fram eitt í viðbót sem einkenndi líf afa – bækurnar. Ég veit að hann sat tímunum saman, reykti pípuna og las í bókum sínum og var oft í þungum þönkum. Og hann var mjög flinkur að binda inn bækur og tímarit. Gerði mikið af því.
En þótt afi væri yfirleitt hæglátur og rólegur þá gat hann átt það til að snöggreiðast og verða alveg fokvondur. Fuðra upp. Þá gat presturinn orðið mjög orðljótur. Stundum féllu blótsyrði. Þetta hef ég öruggar heimildir um. Hann var því langt frá því að vera skaplaus maður.
Mig langar að enda þetta stutta spjall á tilvitnun í viðtalið sem Tíminn birti við afa árið 1972. Í lok þess spyr blaðamaðurinn afa hvort hann vilji segja eitthvað að lokum. Þá segir afi:
„Jú, það er eitt enn, sem hefði reyndar vel mátt vera fyrst – nokkurs konar einkunnarorð og yfirskrift að samtali við mig: Ég er með afbrigðum sérvitur og tel sérvisku með mestu mannkostum. Ef menn eru ekki sérvitrir, þá verða þeir samheimskir – eins vitlausir og allir aðrir á ég við. Það verður aldrei neinum hollt að fljóta með straumnum og síst þegar hann er eins gruggugur og á vorum dögum.“