Horfinn er úr hópi vorum, 64 ára að aldri, séra Jóhannes Pálmason prestur að Stað í Súgandafirði þriggja áratuga skeið og um tíma prófastur í Vestur-Ísafjarðarprófastdæmi, en prestur í Reykholti í Borgarfirði nokkur síðustu árin. Við andlát hans sækja minningarnar að, minningar síðan langt aftur fyrir stríð, þegar við sátum saman á skólabekk um árabil í Menntaskólanum á Akureyri í hópi góðra og býsna sundurleitra bekkjarsystkina af öllum landsins hornum. Þær skólaminningar eru undarlega fast tengdar við Jóhannes Pálmason. Hann setti meiri svip og lit á hópinn en nokkur annar.

Svo vildi til að fyrstu mennirnir, sem ég kynntist þegar ég kom til Akureyrar voru fóstbræður tveir, þeir Jóhannes og Björn Jónsson, síðar landsþekktur maður sem forseti Alþýðusambands Íslands. Þeir voru á næstu grösum við mig í Brekkugötunni, á góðu og hlýlegu heimili foreldra Jóhannesar, Kristínar Sigfúsdóttur skáldkonu og Pálma Jóhannessonar, og ég var fljótur að finna leiðina til þeirra. Ljóslifandi er mér mynd þessara fyrstu skólafélaga minna. Þeir voru ólíkir eins og dagur og nótt, þótt samrýmdir væru og nær óaðskiljanlegir. Og þeir tóku mig nýsveininn að sér og gerðu mig að vini sínum.

Jóhannes Pálmason hafði flest það til að bera sem gerir menn eftirminnilega, sérkennilega bráðþroska og fullorðinslegur í útliti, margfróður þegar á æskuárum, fjölgáfaður, skáldmæltur, gamansamur og góðri tónlistargáfu gæddur, námsmaður með ágætum, og ekki laust við að hann skynjaði sitthvað sem okkur hinum var hulið, var til dæmis framan af ævi skyggn á árur eða litarhjúp kringum fólk og gerðu það margir að láta hann segja sér um áru sína. Ég held ég megi fullyrða að við litum öll mjög upp til Jóhannesar og vorum upp með okkur af honum, töldum að hann væri efni í skáld eða rithöfund eða væri jafnvel þegar orðinn það á þessum menntaskólaárum, enda voru gáfur hans í þá átt ótvíræðar, þótt hann kysi að hasla sér völl á öðru sviði eins og síðar kom fram.

Jóhannes var þegar í skóla mjög málvís og tungumálamaður frábærlega góður. Á vorprófi í öðrum bekk þótti okkur Thompson enskukennari –sá sem löngu seinna þýddi Sjálfstætt fólk á ensku – hafa gefið okkur ósæmilega þungan stíl að skrifa. Gerðum við dálitla hópför heim til hans og kvörtuðum hógværlega undan þessu ranglæti. Thompson svaraði fáu en dró fram stíl Jóhannesar og sagði að ekki væri að sjá á þeirri úrlausn að verkefnið væri óeðlilega þungt. Þar með var vindurinn úr þeirri mótmælagöngu.

En nú gerðist það að loknu gagnfræðaprófi að hinn mikli tungumálagarpur tók það í sig að vilja heldur læra stærðfræði en latínu, dautt mál. Engin var þá stærðfræðideild við Menntaskólann á Akureyri en tímans fylling var í nánd. Nokkrir piltar úr bekknum, meðal annarra og eflaust framarlega í flokki Jóhannes Pálmason, bundust samtökum um að lesa stærðfræðideildarfög utanskóla, vitanlega í samráði við skólameistara og velviljaðan kennara, og þetta var vísirinn að stærðfræðideild við skólann, sem fljótlega festist í sessi eins og hver önnur staðreynd. En óþarfi er að það gleymist, hverjir áttu frumkvæðið í þessu réttlætismáli.

Hafi það verið undrunarefni að tungumála- og bókmenntamaðurinn vildi heldur læra stærðfræði en latínu, kom þó hitt enn meira á óvart að maðurinn sem átti drjúgan þátt í að stofna til stærðfræðideildar við skólann fór að loknu stúdentsprófi og kennaraprófi að læra til prests við Háskóla Íslands. En það gerði Jóhannes Pálmason og er ekki vitað til að hann hvikaði nokkurn tíma frá þeirri stefnu sem hann markaði lífsbraut sinni með þeirri ákvörðun.

Ef til vill er það aðeins fámennur hópur sem varðar nokkuð um einkanlegar minningar manna um æskuvini sína. Þó má vera að þeir mörgu í söfnuðum séra Jóhannesar sem nú syrgja ástsælan sálusorgara sinn muni fúslega vilja heyra hvernig hann var á æskualdri í hópi skólafélaga sinna og hverjar hugmyndir þeir gerðu sér um persónuleika hans. Og dýrmæt minning fárra manna um góðan dreng og æskufélaga á sinn rétt og má koma fyrir almannasjónir. Sú minning um Jóhannes er flekklaus og fögur og í þakklátum huga geymd, þótt leiðir skildu af því að hann kaus sér starfsvettvang utan við þá alfaraleið sem flest okkar fóru og hafði sig lítt í frammi í alþjóðar augsýn.

Oft eru menn að velta því fyrir sér hvað hefði getað orðið úr hinum eða þessum manninum ef hann hefði tekið aðra stefnu í lífinu eða komist í aðrar kringumstæður. Og satt er það að sumum mönnum eru svo margir hæfileikar af guði gefnir að endast mættu til árangurs á nær hvaða sviði sem væri. Slíkrar gerðar hygg ég að Jóhannes Pálmason hafi verið, en í rauninni eru allar getgátur um það hver æviferill manna hefði hugsanlega orðið heldur hégómlegar og það eitt rétt og sanngjarnt að líta á ævistarfið eins og það varð og þakka fyrir góðs manns líf.

Enginn veit til fulls um annars hug, og vel má vera að margt hafi brotist í Jóhannesi áður en hann sá til hlítar þann veg sem halda skyldi. Ég veit það ekki, en hafi svo verið, leiddi hann þau umbrot til lykta sjálfur og gekk sína ævibraut eftir eigin höfði, varð það sem hann vildi verða og kaus sér vitandi vits það hlutskipti að gerast sóknarprestur á afskekktum stað við norðurhöf og helga hæfileika sína og krafta söfnuði sínum og sveitarfélagi. Þar skipaði hann sér í röð þeirra fjölmörgu úrvalsmanna sem um aldaraðir hafa verið merkisberar kristni og kirkju og íslenskrar menningar í þessu landi, og veit ég ekki betur en að hann hafi fundið hamingju og fullnægingu sem hlekkur í þeirri löngu keðju.

Hann kunni vel að meta Stað í Súgandafirði, samlagaðist öllu umhverfi vel og undi þar með fjölskyldu sinni, bókum sínum og margvíslegum áhugamálum. Ekki var hann oftar á ferli í höfuðstað landsins en nauðsyn krafði og því urðu samfundir við gamla skólafélaga ekki margir. En sveitungum sínum og sóknarbörnum var hann máttarstólpi á ýmsum sviðum, skyldurækinn og virðulegur klerkur og kennimaður í fremstu röð, en einnig athafnasamur og tillögugóður í öllu félagslífi og menningarmálum í sókn sinni. Störf slíkra manna láta ekki mikið á sér bera utan heimahaga og verða líka trauðlega metin á neinn algildan kvarða. En hamingjudrjúgt er samstarf og samlíf góðs prests við söfnuð sinn og kunnugt er mér að séra Jóhannes gegndi embætti sínu á þann veg, að hann vann sér ást og virðingu sóknarbarna sinna. Þau orð munu Súgfirðingar sanna þegar þeir nú minnast þess langa tíma sem séra Jóhannes deildi með þeim kjörum í blíðu og stríðu.

Við gamlir skólafélagar blessum minningu séra Jóhannesar Pálmasonar og sendum konu hans, Aðalheiði Snorradóttur og fjölskyldu þeirra samúðarkveðjur.