Við munum öll eftir orðum Jesú þar sem hann er að lýsa komu sinni til hins mikla dóms yfir börnum jarðarinnar. Forsendur dómsins áttu að vera þær hvernig mennirnir hefðu brugðist við er hann kom til þeirra, hungraður, þyrstur, húsvilltur, klæðlaus eða sjúkur. Sumum yrði þannig við, er hann minnti þá á að þeir hefðu bætt úr þörf sinni, að þeir minntust þess ekki að hafa nokkru sinni séð hann í slíkum aðstæðum. En þá ætlaði hann að svara: "Svo framarlega sem þér hafið gert það einum þessara minna minnstu bræðra þá hafið þér gert mér það." Og þessi orð eru meira en hin fegursta áminning um það hvernig mannleg breytni skuli vera - í þeim er líka fólginn sannasti úrskurðurinn um raunverulegt manngildi hvers og eins. Sá sem ekki hittir svo vegmóðan ferðamann að hann langi ekki til að veita honum hvíld og aðhlynningu, sá sem ekki veit svo af einhverjum bágstöddum í nágrenni sínu að hann langi ekki til að miðla honum stuðningi og gleði, sá sem ekki sér svo blika tár í barnsauga að hann langi ekki til að þerra það og sjá bros blika á hvarmi, hann er sá sem mestur er og dýrmætastur þegn þjóðar sinnar þegar allt kemur til alls. Þetta er þáttur í kristilegri kenningu sem við megum ekki gleyma á þessum tímum athafnaseminnar, þegar gildi einstaklingsins er oft metið eftir þeim framkvæmdum og umsvifum er menn hafa á hendi og því fjármagni sem rennur gegnum hendur þeirra. Og satt er það að vísu að miklum mun væri líf okkar fátækara ef stórhugur íslenskra iðjumanna hefði ekki starfrækt ýmis þau atvinnutæki sem afla þjóðinni daglegs brauðs og margvíslegra lífsþæginda - en þó miklu fátækari ef við hefðum farið á mis við þá hlýju hjartans sem á sér það mark æðst að láta gott af sér leiða hvar sem er. Því að einmitt í slíku er fólgin þjónustan við Krist, sjálfan herra himins og jarðar. Það er hjartalagið - afstaðan til meðbræðranna, ekki síst hinna smæstu og vanmegnugustu, sem allt veltur á þegar til úrslitanna dregur. Áminningin um það er skýlaust fólgin í orði Krists um að það sem gert er einum af þessum minnstu bræðrum sé honum sjálfum gert. Já, Guði sé lof fyrir kærleikann sem hann hefur vakið í mannlegum hjörtum. Guði sé lof fyrir að þar sýnir hann okkur mestu og sönnustu verðmætin sem höndluð verða. Án hans væri líf okkar áþekkt lífi dýrsins á mörkinni eða í skóginum: aðeins hin hörkulega barátta um gæði jarðarinnar. Guð gefi að við megum öll finna að:
"Kærleikurinn einn er allt sem veröld leitar,Eða hvers vegna hleypur barnið til móður sinnar þegar einhver vandræði eða raunir steðja að? Er það ekki vegna þess að þar finnur það dýpstu hlýjuna, innilegustu löngunina til að líkna og bæta, kærleikann sem miðlar án þess að reikna til gjalds - aðeins af því að það er honum eiginlegt? Og auður og blessun slíkra stunda gleymist ekki þótt árin færist yfir og beri margt misjafnt að höndum. Skáldið Örn Arnarson hefur lýst því vel í einu af ljóðum sínum hvers virði móðurkærleikurinn, er hann naut í bernsku, hefur reynst honum:
allt er hverfult, nema vonafylling hans,
þar er hinsta lausnarorðið, því um eilífð
mun aðeins ríkja máttur kærleikans."
Nú er ég aldinn að árum.
Um sig meinin grafa.
Senn er sólarlag.
Svíður í gömlum sárum.
Samt er gaman að hafa
lifað svo langan dag.
Er syrtir af nótt til sængur er mál að ganga
sæt mun hvíldin eftir vegferð stranga -
Þá vildi ég, móðir mín,
að mildin þín
svæfði mig svefninum langa.
Það er sælt að eiga minningu um slíkt blessunarríkt athvarf - já, það er sælt að eiga minningar um sem flestar slíkar blessunarstundir á lífsleiðinni, hvar sem sporin hafa legið
Engin orð heilagrar ritningar finnst mér eiga betur við en þessi orð Jesú um hið hreina og göfuga hjarta þegar við höfum komið saman til að kveðja Elínu Þorbjarnardóttur. Og nú skulum við um örstutta stund renna huganum að nokkrum æviatriðum hinnar framliðnu konu.
Elín Þorbjarnardóttir var fædd á Suðureyri 21. mars 1876 og voru foreldrar hennar Þorbjörn Gissurarson og Sesselja Magnúsdóttir, dugnaðar- og atgervisfólk. Elín var yngst af 5 systkina hópi og síðust þeirra kveður hún nú hið jarðneska líf.
Heima á Suðureyri ólst hún upp við þau störf, sem þá tíðkuðust á mannmörgum heimilum útvegsbænda. Ekki mun hafa verið mikið um skólagöngu en heima fyrir kenndar þær námsgreinar sem sjálfsagt þótti að hver maður hefði nokkur kynni af og þó fyrst og fremst að búa sig undir líf starfsins - Ungir menn þurftu að læra það er að sjósókn og búsýslu laut, - ungar konur að temja sér störf húsmóðurinnar. Og þetta nám hefur Elín tileinkað sér með prýði. Þegar maður athugar vitnisburð sóknarprestsins, sem fermdi hana, sést að kunnátta hennar í hinum fábreyttu bóklegu greinum hefur verið góð. Og þegar maður kom á heimili hennar fann maður óumdeilanlega að hlutverk húsmóðurinnar kunni hún að rækja af þeirri prýði og alúð að betur verður ekki gert.
Hinn 12. nóvember 1905 gekk Elín að eiga Friðbert Guðmundsson, dugnaðar- og atorkumann, sem af eigin rammleik og hagsýni kom traustum grundvelli undir afkomu þeirra. Heimilislíf þeirra var gott og farsælt, og þangað hefur margur komið og notið góðs. Þau hjón voru bæði hnigin nokkuð á efra aldur þegar ég kynntist þeim fyrst en alltaf fann maður það betur og betur að þarna var gott heimili sem óskandi væri að gæti átt marga sína líka á landi okkar. Og þó voru það fyrst og fremst börnin, sem nutu þess í ríkustum mæli að koma þar inn fyrir dyr. Öllum var gott gert - en ekki hvað síst börnunum. Mér er minnisstæð ein smámynd frá síðari hluta þessa síðasta vetrar. Margt fólk sat í stofunni og beið eftir viðtali við lækninn. Þarna voru mæður með börn sín. Húsmóðirin sat í stólnum sínum með prjónana í höndunum. Svo fer hún og sækir kassa með góðgæti og gengur milli allra barnanna. Þegar nýtt barn bætist í stofuna er kassinn sóttur á ný, töluð hlýleg orð og mjúkri hendi strokið um koll eða vanga. Ég man ekki hvort stopulir geislar síðvetrarsólarinnar gægðust inn um gluggann - en í huga mínum er bjart og hlýtt yfir stofunni hennar Elínar þegar þessi mynd er rifjuð upp og svipur Elínar er bjartur og fagur. Ellin getur stundum átt þá fegurð sem æskublóminn fær ekki jafnast á við. Það er sú fegurð sem á upptök sín í því að löng ævi er tekin réttum tökum: gott og göfugt hjarta látið stýra hendinni í starfi hennar. Og "fögur sál er ávallt ung undir silfurhærum."
Þetta er aðeins ein smámynd, ein af ótalmörgum. Já, skyldu ekki allir, sem komið hafa hér á kveðjustund, eiga safn slíkra mynda í vitund sinni. Það finnast ekki neinir dökkir skuggar í myndunum af Elínu Þorbjarnardóttur. Og viðurkenningin á þessu liggur blátt áfram í nafninu sem hún var almennt kölluð: Ella mamma. Það nafn minnir á hlýju og umhyggju móðurinnar, það besta og dýrmætasta sem lifir í vitund flestra, já, svo dýrmætt að skáldið óskaði að þegar síðasta stundin rynni mætti hann skynja mildi móður sinnar er væri að vagga sér í svefn.
Síðustu æviár Elínar hafa verið henni góð ár. Að vísu var þrekið farið að bila og aldurinn farinn að segja til sín. En hún var alltaf glöð og þakklát, án nokkurs ótta eða kvíða. Hún hafði hér fimm af börnunum sínum sex og fjölskyldur þeirra í námunda við sig og naut ástríkis og ræktarsemi þeirra. Slíkt er mikils vert fyrir móðurina. Og þegar hún varð lasin síðustu dagana fyrir andlátið spurði eitt barnið hennar hvort hún vildi ekki fá einhvern fullorðinn til að vera hjá sér í húsinu þá svaraði hún því til að þess þyrfti ekki, hún væri aldrei neitt hrædd. Fyrir hana var heldur ekkert að óttast: Það hafa ekki verið neinar óhreinar andaverur á sveimi í híbýlum hennar. Hlýjar hugsanir og góðvild hafa kallað góða engla að. Og í vernd þeirra hefur hún hallað sér til hvíldar hið síðasta kvöld og vaknað að nýju í þeim heimkynnum þar sem hrörnun líkamans er ekki lengur fjötur um fót.
Í dag er Elín kvödd af stórum hópi vina. Börnin hennar eru hér öll saman komin til að votta ástkærri móður þakklæti sitt fyir kærleika hennar og allar bænirnar sem hún hefur beint að þeim. Tengdabörn og barnabörn eru hér saman komin. Þau kveðja einnig ástkæra móður og ömmu með þökk í huga því að þau hefur hún einnig umvafið móðurlegri hlýju. Og samferðamennirnir minnast Elínar Þorbjarnardóttur. Kona ein bað að minnast með þakklæti allrar þeirrar hlýju sem hún og hennar heimili hefðu jafnan reynt á heimili Elínar. Einnig hefur Hermann Flóventsson óskað að fluttar yrðu þakkir frá sér og sínum fyrir ótalmargt gott á liðinni samfylgdarleið. Og frá Kristjáni Sigurðssyni og Sigríði Steinsdóttur hef ég verið beðinn að flytja þessi kveðjuorð:
Kvödd ertu nú af kærum vinum þínum.
Komin er stundin. Hafið mikla skilur.
Allir þeir geyma þó í sjóði sínum
sífellt þá mynd er enginn skuggi hylur:
Auðæfin bestu áttir þú í hjarta,
ástúð, sem gerði vegi þína bjarta.
Hann sem að líf úr vetrardvala vekur,
vefur það yl og birtu á sumardegi,
friðarins Guð, þér föðurörmum tekur,
frelsarans hönd þig leiðir æðri vegi.
Máttarins Guð hann man þig og þú lifir,
miskunn hans vakir þínum sporum yfir.
Og Sigríður Einarsdóttir vill einnig þakka samfylgdina í sjö tugi ára, alla vináttuna og tryggðina sem aldrei hefur minnsta skugga á borið.
Já, við komum öll til þessarar kveðjustundar með hlýjar minningar og þökk í huga. Og við minnumst orða hagyrðings sem sagði um konu eina: "Allt það sem vegmóðum gerðir þú gott er gimsteinn í kórónu þinni." Og við vitum að það eru margir gimsteinar í kórónu Elínar Þorbjarnardóttur. Og við kveðjum með orðum skáldsins:
Far þú í friði,
friður Guðs þig blessi,
hafðu þökk fyrir allt og allt.
Gekkst þú með Guði,
Guð þér nú fylgi,
hans dýrðarhnoss þú hljóta skalt.
Amen.
Inni í útfararræðum Jóhannesar eru stundum litlir miðar með nöfnum fólks sem hefur óskað eftir að fluttar yrðu kveðjur þess við húskveðju eða í kirkju. Inni í ræðunni um Elínu Þorbjarnardóttur er eftirfarandi bréf. Ég birti það hér óstytt.
20-5-1957
Séra Jóhannes Pálmason
Sæll og blessaður.
Heiðraði vin!
Ég leyfi mér nú að ávarpa þig í þessu formi vegna svo góðrar og mildilegrar framkomu við mig á nýliðnum árum, bæði á gleði- og sorgarstundum mínum, og nú síðast á sumrinu í fyrra. Og þakka ég hjartanlega góðar móttökur á heimili ykkar hjóna þá sem fyrr.
En nú er ég ekki á ferðalagi og læt því penna minn gera það sem liggur huga næst á þessum stundum. Sú kona sem næst verður lögð í móðurskaut jarðar, Elín Þorbjarnardóttir, var æsku- og bernskuvinkona mín. Þegar ég var 12 ára léttastúlka í Botni með móður minni og fjögurra ára systur og var með dóttur Jóhannesar sáluga Hannessonar aðeins þriggja ára, Hansínu, þá kynntist ég Elínu fyrst. Var sú kynning mest um frændsemi okkar eins og eldra fólki var svo hátt í huga á þeim tímum.
Nú er bón mín um að presturinn séra Jóhannes vilji minnast hennar í ræðu sinni heima eða í kirkju svo vel sem verið gæti. Hún var mér inndæl alla tíð. Ég kom til Suðureyrar vorið 14. maí 1899 17 ára gömul, þekkti engan karl eða konu (nema hana) og gamalt frændfólk mitt sem ég gaf mig ekki að. Hún var lífsglöð og léttlynd eins og ég, við slógum oft gleði okkar saman og var það þá oftast að við gengum út um túnið inn grundina og sungum þær vísur og sálmalög sem ég kunni úr barnaskóla. En hún frá tíð Álfs Magnússonar sem var hér barnakennari hjá Kristjáni Albertssyni, þá húsbónda mínum. Svo sem best hreif hug okkar ljóð eftir Álf sáluga: Fögnum nú sumri með grænkandi grundum og glitrandi Ægi viður himins rönd. Sætt kveða fuglar í laufguðum lundum og lækirnir keppa niður að sjávar strönd, tra la la la la la (Horfinn er vetur en hátt ljómar sól). Hún var lengi við með annarri konu forsöngvari í kirkjunni á Stað og bróðir hennar Þórarinn og fór þeim það allt vel úr hendi.
Stúlkuna Sigríði Steinsdóttur tók hún með leyfi foreldra sinna í fóstur tveggja ára og hefur að mörgu leyti annast hana sem móðir dóttur sína. Hún var blíð og bljúg í lund og mátti ekkert aumt eða fátækt vita svo að hún vildi ekki bæta það. Ennfremur var hún vel gift og átti frjálsar hendur með að framkvæma vilja sinn á allan hátt. Ástvini sínum kynntist hún ung í föðurgarði og unni honum mikið og af alhuga sínum þar til yfir lauk. Ég vil þakka henni fyrir skemmtilegu árin sem við nutum svo vel með nýbyrjuðu öldinni í önnum daganna, samsöngvum okkar og kirkjugöngum og einnig með ástvinum okkar sem voru frændur. Einnig er fjarlægðin kom á milli okkar brást ekki tryggðin hennar, við vorum þær sömu.
Nú er hún flutt yfir móðuna miklu þar sem allt er goldið eftir verðleikum og veit ég að hennar fjársjóður verður mikill. Vil ég biðja Guð að gleðja hana fyrir mig og börn mín sem öll blessa hana liðna og þakka liðnar stundir.
Að svo mæltu þakka ég fyrir fram góðvilja þinn í þessu máli að ég vona, og lagir það eins og best hentar í flutningi. Bið innilega að heilsa frú Aðalheiði og þakka ykkar góðu móttökur á heimili ykkar í fyrra o.s.frv.
Ég veit þú fyrirgefur 72 ára konu þó ekki sé krókalaus skriftin og aðeins sjón á vinstra auga. (já, svona er hún elli).
Með bestu vinsemd og virðingu er ég
Margrét Guðnadóttir.