Jesús sagði: "Oss ber að vinna verk þess er sendi mig, meðan dagur er; það kemur nótt þegar enginn getur unnið."
Oft hefur mannlegu lífi verið líkt við daginn sem rennur upp að morgni þegar menn rísa af óminnisdvala svefnsins, hækkar á lofti og auðgast að birtu til hádegis en fer síðan hallandi að kvöldi uns nóttin dettur á og kallar menn til hvíldar eftir starf og ys, að vísu mismunandi þreytta, stundum líklega með þá þrá og ósk í brjósti að langt verði til hvíldarstundar, stundum aftur haldna þeirri þreytu sem hagyrðingurinn íslenski lýsti í vísuorðum sínum er hann kvað:
Koma máttu um miðjan dag,
mikli háttatími.
Flestum okkar mun þó svo farið, að minnsta kosti framan af ævideginum, að þá sjaldan okkur verður hugsað til kvöldsins finnist okkur það fjarlægt og jafnvel óraunverulegt. Og þó vitum við það ofurvel að dagur ævinnar á ekki fulla líkingu við hinn jarðneska dag, þann sem markaður er af gangi jarðar um sól. Hvað hann snertir vitum við með vissu jafnskjótt og hann byrjar hve margar stundir hann hefur, hvenær sól tekur að lækka á lofti og hvenær hún hverfur við fjöll eða í haf. En dagurinn minn og dagurinn þinn er þar með öðrum hætti. Stundum finnst okkur sem hin langa nótt fylgi strax hinni fyrstu skímu morgunsins, stundum kemur hinn mikli háttatími um miðjan dag, þegar við sáum og vonuðumst eftir lengra tómi til að ljúka mikilvægum störfum. Það er ekki nema stundum sem hann rennur hægt og hægt yfir í hið friðsæla kvöld sem flytur hvíldina að fullnuðu dagsverki. En Jesús bað okkur að minnast þess að nóttin kæmi ef til vill - og það gerir hún langoftast - alveg fyrirvaralaust. Þess vegna bað hann lærisveina sína að vinna meðan dagur væri - byrja starfið strax að morgni - og ekki aðeins að vinna heldur vinna verk hans sem hefur gefið okkur daginn í ákveðnum tilgangi, vinna í trúmennsku hvert sem starfið er eða starfsskilyrði. Og hlýtur ekki alltaf, ef þannig er varið starfsdeginum, kvöldið að koma með frið og blessun, jafnvel þótt augu einhverra áhorfenda hefðu óskað daginn eitthvað lengri?
"Það kemur nótt þegar enginn getur unnið." Sá boðskapur er okkur fluttur ótvíræður og skýr, hverju sinni er við komum saman við síðasta jarðneskan áfangastað samferðamannanna, hvort sem þeir hafa verið kallaðir frá okkur að morgni, miðjum degi eða kvöldi. Og hann á að vera okkur undirstrikun þess að okkur ber að vinna meðan dagur er. Guði föður okkar ber okkur að helga hug og hönd. Í hans hendi á allur okkar dagur að vera. Þá getum við með rósemi horft fram til hvíldarstundarinnar þegar starfi okkar á þessum vettvangi er lokið.
Í dag erum við að fylgja öldruðum manni í síðasta jarðneskan hvíldarstað eftir fullnaðan dag - nær 79 ára starfsskeið á jörð. Halldór Guðmundsson var fæddur að Neðri- Breiðadal í Önundarfirði 23. desember 1872 svo að þegar kallið kom þann 19. desember síðastliðinn vantaði ekki nema fjóra daga á að 79. aldursárið væri fullnað - langur dagur á okkar mannlega mælikvarða. Og víst er um það að dagurinn sá hefur ekki verið ósnortinn af erfiði því og áreynslu sem hlaut að falla í hlut hvers þess barns sem af fátækum foreldrum var borið á þeim baráttutímum sem voru fyrir síðustu aldamót. Sjálfur hef ég átt þess nokkurn kost að kynnast uppvaxtar- og manndómsárum Halldórs, vonum hans og vonbrigðum með því að lesa yfir æviminningar hans sem hann tók að rita niður fyrir tveimur eða þremur árum að beiðni manns eins í Reykjavík. Ungur fór hann að heiman, til Dýrafjarðar, fyrst að Höfnum en síðan að Hrauni í Keldudal þar sem hann ólst upp við starf og strit en fá tækifæri til að svala menntunarþrá sinni sem var honum rík í brjósti alla daga fram á elliár. Hann var einn af þeim mönnum sem alltaf þrá það að geta auðgað anda sinn við nægtabrunna þekkingarinnar og listarinnar. En jafnframt hlaut hann að verða þátttakandi í þeirri íslensku harmsögu, sem við kynnumst svo vel í gegnum þá sem lifðu bernsku- og æskuár sín fyrir hin síðustu aldamót: Að bresta alla þá gnótt tækifæra sem nútímaæskunni eru rétt upp í hendurnar og kannski eru þá ekki alltaf eins hátt metin eins og þegar þau voru fjarlæg og óhöndlanleg. En þau fáu og fátæklegu tækifæri, sem lífið bar honum að höndum, voru áreiðanlega notuð til hins ítrasta. Það var sannarlega ekkert bókaflóð sem barst að höndum unglinga á þessum árum en það lítið, sem hægt var að ná í - fá að láni hjá þessum eða hinum og sækja ef til vill óraleiðir, það var lesið og lært í þeim fáu stundum sem til þess gáfust frá stritinu fyrir daglegu brauði. Og með þessum hætti tókst Halldóri Guðmundssyni að afla sér þeirrar kunnáttu í undirstöðuatriðum skólalærdómsins að síðar var hann oft til þess fenginn að kenna börnum að lesa, reikna og draga til stafs.
Eftir að hann hafði slitið barnsskóm sínum vestur í Dýrafirði og gat farið að ráða sig sjálfur til starfs lágu leiðir hans úr einum stað í annan hér um þessa firði við hin algengu störf bæði til sjávar og sveita. En löngum var hann annarra hjú, hvort heldur sem hann var vinnumaður bænda í Dýrafirði, Önundarfirði, Súgandafirði eða verkamaður á Flateyri eða Ísafirði. Og ég efast ekki um að dómur þeirra sem starfa hans nutu hefur verið á einn veg, að hann hafi verið trúr í þjónustu sinni og myndi það ekki vera sá dómur sem eftirsóknarverðastur er þegar málin eru athuguð ofan í kjölinn?
Þegar tuttugasta öldin gekk í garð var Halldór Guðmundsson vinnumaður í Bæ í Súgandafirði. Þá voru unglingsárin að baki með allri þeirri baráttu starfsins sem þeim hafði fylgt en lítilli eftirtekju annarri en auðugri lífsreynslu og fastmótaðri hug til framfara, menntunar og menningar og óskir og vonir um að hin nýja öld mætti þoka því fjarlæga marki nær allri alþýðu þessa lands. Og þegar fólkið úr byggðarlaginu hafði safnast saman á Dalakóng til að kveðja hina horfnu öld og heilsa hinni nýju við bjarma stórrar brennu gekk Halldór fram og flutti kvæði er hann hafði gert í tilefni aldamótanna. Líklega hefur það verið í fyrsta sinn sem hann veitti útrás í almenningsáheyrn þeirri þrá sinni og löngun að fella boðskap hugsjóna sinna í búning stuðla og ríms. Einhverju sinni átti ég tal við hann um kveðskap hans en hann lét lítið yfir, að það væri annað en þráin að geta tjáð sig í formi hins bundna máls - þráin sem aldrei hefði hlotið tækifæri til að þroskast frá þeim frumvísi sem hún fól í sér. Og að líkindum er mikið rétt í því. Við eigum vafalaust ekki frá hendi hans þau stórbrotnu ljóð sem eiga í vændum að lifa á tungu þjóðarinnar um áratugi og aldir. En við, sem þekktum hann, minnumst þess að í ljóði rétti hann oft syrgjendum vinarhönd sem á bak við bjó bjartsýn trú og hlýtt hjarta. Og á gleðistundum mótaði hann á sama hátt tilfinningar sínar í orð. Og þá er spurning hvort yfirleitt verði betur gert en þegar lífið sjálft kallar mann til að vera hluttakandi í sorgum og gleði meðbræðranna.
Og þó veit ég að Halldór Guðmundsson fékk eitt sinn þá viðurkenningu fyrir lítið ljóð að hún ornaði honum í hug og var sem ríkuleg laun langrar baráttu án tækifæra. Það var lítið og hlýlegt bréf sem honum barst frá einum þekktasta bókmenntafræðingi íslensku þjóðarinnar, þakkarorð fyrir kvæði er hann hafði sent til Hrafnseyrar á hinni björtu hátíð er íslenskt lýðveldi var endurreist árið 1944.
Árið 1903 flutti Halldór alfarinn hingað til Súgandafjarðar og á hvítasunnudag það ár gekk hann að eiga eftirlifandi konu sína, Rannveigu Kristjánsdóttur. Hér í firðinum hefur heimili þeirra verið síðan, fyrst að Þverá en síðan á Suðureyri. Ég minnist þess að fyrst þegar ég gekk um grónar tóftirnar að Þverá og vissi að þarna hafði eitt sinn verið býli þá varð mér hugsað til þess að tæpast hefði þetta litla býli getað veitt ábúanda sínum ríkuleg lífsskilyrði. En þó að þröngt væri innan veggja á litla býlinu við þverána munu ýmsir hafa átt leið þar inn og dvalist þar við ánægjulegar umræður og hlýjar. Þegar kirkjugestirnir innan úr dalnum voru að fara heim að lokinni guðsþjónustu lágu sporin oft inn í litla býlið.
Vafalaust eru gleymd mörg orð sem þar voru látin falla en mætti maður ekki láta sig gruna að þar hefði verið drepið á ýmislegt sem til menningar og framfara mætti horfa fyrir alþýðu þessa lands? Þar átti Halldór Guðmundsson sér lifandi áhugamál. Þess vegna var hann sílesandi og leitandi fróðleiks og hann las ekki hugsunarlaust heldur valdi sér bækur sem voru menntandi og kröfðust umhugsunar. Og þess vegna var hann ákveðinn félagshyggjumaður, vakandi og starfandi í hverjum þeim félagsskap sem hann taldi geta stuðlað að framförum. Við þekkjum öll að hann tók ákveðna afstöðu til þeirra mála sem efst voru á baugi hverju sinni og hikaði ekki við að láta þá afstöðu í ljósi af fullri hreinskilni við hvern sem í hlut átti. Sumum hefur ef til vill stundum fundist hann ganga fulllangt í því og halda af of mikilli viðkvæmni í þau sjónarmið sem hann hafði tekið. En engum kunnugum gat dulist að undir niðri bjó einlægni hjartans og ber okkur ekki alltaf að virða hana, hver sem afstaða okkar er að öðru leyti?
Þegar svo löngum starfsdegi er lokið hlýtur að vera margt sem minnast mætti, margir þættir úr starfi og stríði sem hægt væri að rifja upp. En hitt skiptir þó alltaf mestu máli hvernig menn hafa látið mótast af því sem á vegi þeirra varð. Og skyldi þá ekki stundum koma í ljós að þeir sem virtust eiga alla sína vegi baðaða í tækifærum eru ekki alltaf hinir fremstu heldur hinir sem ekki létu skort sinn á möguleikum draga sig niður og hamla sér frá hinni framsæknu baráttu sem manninum er ætlað að berjast. Og einmitt þannig kveðjum við Halldór Guðmundsson með þökk fyrir samvistirnar.
Ég hef verið beðinn að minnast hér með þakklæti allra þeirra sem greiddu götu hins aldraða manns og létu sér annt um hann í hinni síðustu heimanför hans og beðinn að minnast sérstaklega í því sambandi Jóhanns Pálssonar og Kristjönu Gísladóttur í Reykjavík og barna þeirra Jóns Eiríkssonar og Þuríðar Kristjánsdóttur. En þó að fleiri nöfn séu ekki nefnd þá fylgja þakklátir hugir öllum þeim öðrum sem glatt hafa hann með nærveru sinni eða rétt ekkjunni hlýja vinarhönd á þessari saknaðarstund.
Og þeir sem eftir lifa og horfa á bak látnum ástvini kveðja með þökk fyrir samvistirnar. Eiginkonan kveður og þakkar sambúðina í hartnær hálfa öld, hina samhuga baráttu í blíðu og stríðu. Stúlkan, sem kom í bernsku á heimilið hans og varð sem dóttir, minnist með þakklæti allrar umhyggjunnar sem henni var sýnd frá því fyrsta og til þessarar stundar er hún á sjálf fyrir heimili að sjá. Hún kveður með þökk fyrir sína hönd og barna sinna. [Handskrifað í ræðuna: Bróðurdóttirin Guðr. Markúsd. og heimili hennar.] Og eftirfarandi kveðjuorð frá Hólmfríði Kristjánsdóttur í Arnardal hef ég verið beðinn að lesa hér við þessa kistu:
Kæri frændi, ég vil við andlát þitt og jarðarför biðja um að flutt verði þakklæti mitt fyrir alla þá tryggð er þú hefur mér auðsýnt síðan ég var lítið barn og lærði að draga til fyrstu stafanna hjá þér. Ég þakka þér öll góðu bréfin þín. Í þeim felst þín óbifanlega Guðstrú, já, trú þín á sigur hins góða. Nú er hulunni lyft og trú þín orðin að vissu. Svo farðu í Guðs friði, kæri frændi.
Þessi kveðjuorð hef ég verið beðinn að flytja frá Ólafi Jónssyni og Jónu Guðnadóttur:
Við minnumst hins framliðna vinar og samferðamanns með þakklæti og virðingu. Við þökkum dygg og vel unnin störf á sjó og landi. Og Jóna þakkar honum allar hlýjar minningar sem hún á frá barnsárum af heimili móður sinnar, þakkar allt sem hann miðlaði henni af fróðleik sínum. Friður Guðs fylgi sál hans.
Og í nafni allra félaganna, sem hann starfaði með í stúkunni Dagrúnu og verkalýðsfélaginu Súganda vil ég einnig flytja þakkir fyrir vel unnin störf, einlægan hug og ótrauða baráttu fyrir málefnum þeirra sem hugsjónir hans voru tengdar við.
Já, við kveðjum öll og minnumst þess að starf lífsdagsins var unnið í fullri vitund um að kvöldið kemur og að áður en nóttin dettur á verðum við að hafa ávaxtað þær talentur sem okkur eru í hendur fengnar þótt það kosti baráttu og andbyr að þreyta leiðina að því marki. Og fyrir stafni sjáum við hið óbifanlega fyrirheit lifandi Guðs um að sá sem er trúr í því hlutverki sínu þrátt fyrir þröngan ytri stakk, hann hefur staðist prófraunina og mun verða settur yfir það sem meira er
Guð blessi minningu hins aldraða manns í nafni Jesú Krists.
Amen.