Minningar Ellerts Ólafssonar um séra Jóhannes Pálmason, ritaðar 2023

Séra Jóhannes Pálmason var engum manni líkur.

Hann tók stúdentspróf á Akureyri og bætti við hefðbundna námið miklu viðbótarnámi í stærðfræði sem ekki var kennd við skólann en varð til þess að í kjölfarið var stofnuð við hann stærðfræðideild.

Síðan fór hann til Reykjavíkur og lærði guðfræði og lauk einnig kennaraprófi. Hann hafði yndi af tónlist og lærði kórstjórn og orgelleik.

Aldrei hafa Súgfirðingar fengið aðra eins himnasendingu og þegar séra Jóhannes gerðist prestur í Súgandafirði. Þarna var kominn til starfa duglegur og gáfaður kennimaður sem hafði örvandi og menningarleg áhrif á mannlífið í Súgandafirði næstu þrjá áratugi.

Jóhannes var skipaður prestur í Suðureyrarprestakall, sem var fámennt og afskekkt byggðarlag, árið 1942. Prestsbústaðurinn var úti í Staðardal sem er utarlega í Súgandafirði. Þar voru veður válynd, snjóþungir vetur og vegir lélegir. Aðeins var hægt að komast með vel búnum bíl til Ísafjarðar yfir hásumarið.

Presturinn fékk til afnota hæð í gömlu tréhúsi í Staðardal, 4 kílómetra frá sóknarkirkjunni á Suðureyri. Til þess að komast til Suðureyrar þurfti að fara sjávargötuna fyrir Spillisfjall. Jafnvel eftir að vegur var lagður, upp úr 1947, var hann oft ófær bílum vegna snjóa og klakabrynju. Stundum hvarf vegurinn alveg í stórviðrum og þá varð að ganga eftir fjörunni og fara varlega því brimsamt er á þessum slóðum.

Prestsfrúin sagði löngu síðar í skemmtilegri blaðagrein að aldrei hefði þurfti að fara úr húsi til að gá til veðurs því rigning og snjór komust auðveldlega inn um húsveggina. Þessar búsetuaðstæður þótti biskupsembættinu fullboðlegar ungum presti með konu og lítið barn. Óljóst loforð um nýjan glæsilegan prestsbústað fljótlega rættist eftir 20 ár. En Jóhannes Pálmason var hraustmenni og hörkutól sem aðlagaðist fljótt að erfiðum aðstæðum.

Hann var bæjarskáldið, skemmtikraftur, tónlistarkennari, skólastjóri, gekk um fjöll og firnindi til að skjóta rjúpur, var slyngur silungsveiðimaður og hann var aðalljósmyndari hreppsins, svo fátt eitt sé nefnt.

Á æskuárunum í Eyjafjarðardölum hafði hann vanist öllum bústörfum og þekkti vel til húsasmíða sem kom í góðar þarfir. Það þóttu nokkur tíðindi þegar í ljós kom að maðurinn gjörþekkti hvernig járn eru beygð og komið fyrir í steinsteyptum húsum og bætti hann því verkefni við sína vinnuskyldu. Hann var fremsti járnabindingamaður hreppsins og mér er alveg óskiljanlegt hvernig hann gat fundið út hvar steypustyrktarjárnin eiga að vera í mannvirkinu. Járnin eiga að vera þar sem dragspenna er en steypan þolir vel þrýsting en afar illa dragspennu. Til þess að leysa þessa þraut þarf að vera til staðar góð þekking í burðarþolsfræði sem hann virðist hafa tileinkað sér.

Séra Jóhannes kom inn í rótgróið fastheldið samfélag þar sem prestar áttu að vera alvarlegar fjarlægar lífverur án mikilla gleðiláta og ævintýra. Vinnan og skylduræknin var tilgangur lífsins og fólkið gerði litlar kröfur til lífsins lystisemda. Iðjuleysi var höfuðsynd.

Fólkið lifði einnig við dulinn ótta því sjómennskan krafðist margra mannfórna. Heimamenn höfðu ekki gleymt nýlegum stórslysum á firðinum.

Stórslysið í Önundarfirði 1812 og Halaveðrið mikla 1925 voru vel geymd leyndarmál. Þessi mál voru aldrei rædd og áfallahjálp var fjarlægt og óþekkt hugtak.

Jóhannes var vingjarnlegur og spaugsamur maður sem heimamenn kunnu að meta. Hann spilaði sjálfur á orgelið í kirkjunni og eyddi miklum tíma með kirkjukórnum. Hann var kjölfestan í tónlistarlífi á staðnum. Hann samdi gamanvísur sem Jón Kristjánsson (Nonni Kitt) söng á öllum mögulegum skemmtunum. Þetta gerði mikla lukku og var góð tilbreyting frá fyrri tíð. Fáir vissu að hann gat líka ort alvarleg kvæði og vísur enda var móðir hans, Kristín Sigfúsdóttir, þekkt skáldkona í Eyjafirði.

Hann tók að sér að verða smíðakennari enda var hann jafnvígur á tré og járn eins og Skallagrímur forðum daga. Venjuleg smíðaverkefni voru t.d. sverð og skjöldur eða einfaldur kassabíll. Jóhannes valdi ný verkefni fyrir smíðasveinana. Hann lét þá smíða kópieringskassa og kenndi þeim að framkalla myndir. Þetta varð til þess að margir keyptu sér einfalda kassamyndavél og urðu síðar áhugasamir ljósmyndarar.

Hann hvatti námsfólkið að afla sér meiri menntunar og fór þar í spor skólastjóranna Friðriks Hjartar og Snorra Sigfússonar.

Ég kynntist Jóhannesi lítið á æskuárum en heyrði hann prédika í kirkjunni og tala við fólk á förnum vegi. Þó ég væri ekki hár í loftinu heilsaði hann alltaf glaðlega og sagði „góðan dag“ með sinni djúpu og virðulegu rödd. Venjulega sögðu menn „góðan daginn” og fannst mér þetta bera vott um mikinn lærdóm og reyndi að herma þetta málfar eftir prestinum.

Ég var um tíma ritstjóri skólablaðsins og þegar búið var að handskrifa blaðið fór ég til Jóhannesar sem átti forlátaritvél og var ekki lengi að slá inn efni blaðsins. Það fór síðan í fjölritara og var dreift um plássið. Við spjölluðum saman um efni blaðsins og ýmis tæknileg vandamál og ég fann hvað hann var forvitinn og áhugasamur um þessa blaðaútgáfu og lífsbaráttu fólksins á staðnum.

Þegar ég var í þriðja bekk í Menntaskólanum á Akureyri bjuggum við þrír Vestfirðingar saman í stóru herbergi í gamla skólanum beint fyrir ofan kennarastofuna. Þennan vetur veiktist ég illilega af blóðsýkingu og lá veikur vikum saman. Þá kom Þórarinn Björnsson skólameistari stundum í heimsókn og sagði skemmtilegar sögur af eftirminnilegum nemendum við skólann. Hann minntist oft á séra Jóhannes og systkinin frá Hvilft í Önundarfirði.

Þórarinn hefur orðið:

Það er vel þekkt hvílíkur tungumálagarpur Jóhannes var og margar sögur staðfesta það. Sjálfur var Þórarinn afburðafrönskumaður og sagt var að hann talaði frönsku án hreims.

Að nýloknu stúdentsprófi fór ég dag einn að fylgjast með fjárdrætti í gömlu fjárréttinni á Suðureyrartúni. Gangnamenn voru búnir að smala allan fjörðinn frá Gelti til Botns og út til Suðureyrar og nú var mikið at við að draga féð í dilka. Ég sit og horfi á aðfarirnar. Þá kemur séra Jóhannes og sest hjá mér og vill forvitnast um Menntaskólann á Akureyri og skólastarfið. Svo fer hann að segja mér að hann sé búinn að gleyma öllum integrölum (heildum) sem hann hafði lært á sínum tíma í skólanum. Það kom mér mjög á óvart hve vel hann var að sér og fullur áhuga á þessu flókna stærðfræðihugtaki sem afhjúpaði um leið þessar óvenjulegu gáfur sem hann bjó yfir.

Preststarfið krafðist oft erfiðra og hættulegra ferðalaga um hreppinn í öllum veðrum. Nú kom sér vel að Jóhannes var léttur á fæti og í góðu formi. Hann þurfti stundum að fara með bát til Norðureyrar og ganga fyrir Gölt, sem var stórhættulegt, til að komast út á Galtarvita til að skíra börn eða sinna öðrum prestverkum. Þarna var hann í sama hlutverki og Sigríður ljósmóðir (Sigga ljósa) en þau voru í hlutverki hins miskunnsama Samverja í hreppnum.

Jóhannes lætur eftir sig fágætt safn ljósmynda um mannlíf og atvinnuhætti og hátíðir í Súgandafirði um miðja síðustu öld. Pálmi, sonur Jóhannesar, hefur lagt mikla alúð við að skipuleggja ljósmyndasafnið og gera það aðgengilegt fyrir almenning.

Þegar Jóhannes yfirgaf sóknina og gerðist prestur í Reykholti var hann kvaddur með þakklæti og söknuði.

Hann var gæfumaður í sínu einkalífi, eignaðist dugmikla og fórnfúsa eiginkonu og fimm hæfileikarík börn.

Framlag hans til menningarlífs í Súgandafirði er ómetanlegt. Hann gaf okkur Súgfirðingum dýrar gjafir sem aldrei verða nógsamlega þakkaðar.