Myndin hér fyrir ofan er tekin við annað tækifæri en Aðalheiður greinir frá í eftirfarandi frásögn, líklega í Þórsmerkurferð. Þarna er Aðalheiður samt á svipuðu reki, í kringum tvítugt. Þessi mynd og önnur, tekin við sama tækifæri, eru í góðri upplausn hér og hér.
Fortescue var breskur majór sem dvaldist í Laufási ásamt konu sinni og var fastagestur á Íslandi í meira en áratug. Sagt er að hann hafi haft veiðiskap að yfirvarpi en raunverulega verið að kynna sér staðhætti norðanlands fyrir breska herráðið. Hvað sem því líður þá var Fortescue í för með breska hernámsliðinu á Íslandi 10. maí 1940 og það var hann sem þýddi á íslensku yfirlýsingu breska herforingjans sem dreift var með flugmiðum og lesin í útvarpi.
Fortescue majór hafði síðar milligöngu um að Aðalheiður var ráðin í vist hjá Weatherall prófessor í Eton, sjá frásögn Aðalheiðar
Á Laufási dvaldist líka um hríð þýskur þjóðháttafræðingur, Bruno Schweizer, sem fór víða um Norðurland og safnaði upplýsingum um land og lýð og húsakynni. Í endurminningabók sinni segir Þjóðverjinn frá stúlku frá Vestmannaeyjum sem færði honum morgunmat í Laufási. Það undraði hann mest að henni yrði aldrei fótaskortur með matarbakkann í dimmum og ósléttum bæjargöngunum. Þessi Vestmannaeyjastúlka var Aðalheiður Snorradóttir.
Aðalheiður var meðal heimildarmanna Örlygs Hálfdanarsonar bókaútgefanda um Laufásbæ í hinu gagnmerka riti „Úr torfbæjum inn í tækniöld“ og koma þeir Fortescue og Schweizer þar töluvert við sögu.
----Sumarið 1935 var ég í kaupavinnu í Laufási í Eyjafirði. Þar voru líka ensk hjón um tíma. Þau höfðu verið þarna nokkur undanfarin sumur í fríum sínum. Ferðuðust hjónin nokkuð um á hestum, en aðallega var maðurinn við veiðiskap. Fóru hjónin þá í ýmsar áttir með viðleguútbúnað. Í þetta sinn var ferðinni heitið norður í Fjörður, sem kallað var í daglegu tali, en það eru tveir firðir nyrst við Eyjafjörð, Hvalvatnsfjörður og Þorgeirsfjörður. Fara þarf yfir heiði til að komast til þessara fjarða, og mun vera um 4 1/2 tíma ferð milli bæja þeirra, sem næstir eru heiðinni að sunnan og norðan. Heiðin heitir Leirdalsheiði. Lögðu hjónin af stað eftir hádegi með einn hest undir farangur og svo sitt á hvorum reiðhesti. Voru þau búin að ráðgera að fara ekki nema rétt yfir heiði þennan dag og tjalda á eyðibýli, sem Gil heitir og er alveg við heiðina norðan megin.
Hvalvatnsfjörður
Þorgeirsfjörður
Daginn eftir er hringt að Laufási frá bænum, sem næstur er heiðinni, og sagt, að hestur frá Laufási hefði verið tekinn í túninu þar um morguninn. Og rétt í því er hringt af öðrum bæ, og þá var þar annar hestur frá Laufási. Þótti sýnt, að hestarnir hefðu strokið frá þeim ensku og þau þá sjálfsagt fjarri öllum bæjum. Einn hestur átti þó að vera hjá þeim, ef hann hefði þá ekki strokið líka, þótt ekki væri hann kominn til byggða.
Nú stóð svo á, að mikið hey var undir hjá okkur, kominn þurrkur eftir viku óþurrk, og við bara þrjú við heyskapinn: húsbóndinn, vinnumaður og ég, svo ekki var gott að taka karlmennina frá verki. Ég hafði sumarið áður farið í skemmtiferð norður í Fjörður ásamt fjölda fólks. Var ég því spurð, hvort ég treysti mér til að fara og leita Englendingana uppi og færa þeim hestana. Mér þótti í þá daga fátt skemmtilegra en að vera á hestbaki og var ég því fljót til að játa því. Þótt ég með sjálfri mér væri ekki of örugg. Ég hafði ekkert sett á mig um sumarið, hvernig leiðin lá, en vissi þó, að þrisvar þurfti að fara yfir sömu ána, ef ég þyrfti alla leið norður í Hvalvatnsfjörð, sem mér fannst að vísu ekki líklegt að ég þyrfti. Hjónin hlytu að vera um kyrrt þar sem þau höfðu tjaldað, og svo hugsaði ég með mér að ef ég villtist, þá léti ég bara hestana ráða. Þeir myndu allavega koma heim aftur, ef þeir væru sjálfráðir, og annaðhvort væri ég þá á baki þeim, ef ekki, þá yrði sendur maður til að leita að mér. Þetta voru nú hugleiðingar mínar og það varð úr, að ég lagði af stað um þrjúleytið á reiðhesti húsbóndans í besta veðri. Ég þurfti að koma við á bæjunum tveimur og taka hestana, sem þar voru geymdir. Á bænum, sem næstur er heiðinni, var mér vísað nokkuð til vegar og sagt, að mér væri óhætt að fylgja götutroðningum, sem lágu upp á heiði, en þegar upp kæmi, skiptust þeir og skyldi ég þá fara til vinstri.
Gekk nú allt vel hjá mér upp á heiði. Þetta voru aflíðandi brekkur, kjarri og lyngi vaxnar. En nú tók ég betur eftir götum og umhverfi en sumarið áður. Ég var á ágætum hesti, og annar hesturinn, sem ég var með, var ágætur. Hann rann venjulega samhliða, en hinn var dálítið kenjóttur, átti það til að rykkja allt í einu í tauminn, og mátti ég passa mig, að hann kippti mér ekki af baki. Gat ég því ekki farið neitt greitt, sem ég hefði annars notfært mér, því götur voru það greiðar og hestarnir góðir og ég með þrjá til reiðar. Og svo var dagur farinn að styttast, og vildi ég heldur vera komin til mannabyggða áður en dimmdi.
Þar sem heiðin er hæst heita Hávörður. Af Hávörðum sér maður til Hvalvatnsfjarðar og alveg til hafs, og nú fer að halla undan fæti. En leiðin liggur niður á tungu, sem liggur milli tveggja áa, sem báðar falla þarna í gljúfrum, og mundi ég eftir því, að mjó gata lá niður af tungunni í gljúfrið og þar var brú yfir ána, sem heitir Gilsá. Nú mundi ég ekkert hvar gatan lá niður, þarna voru svo margir troðningar.
Tungan milli gljúfranna. Nú er ferðaskáli þar sem bærinn Gil stóð áður.
Þarna voru vörður, sem ég hélt mig að, en hvergi gat ég séð, hvar ég átti að fara niður. Sá ég þá ekki annað ráð en að slaka á taumi hests míns og sjá, hvort hann rataði. Jú, hann snýr strax við. Hélt ég, að hann ætlaði að taka strikið heim, en hann kemur þá að troðningum, sem liggja til hliðar, og sé ég að þeir liggja út af tungunni. Fer ég þar niður í gljúfrið og er þá komin að brúnni. Hún er svo mjó, að ekki getur nema einn hestur farið yfir í einu, hvað þá þrír.
Hvað á ég nú að gera? Fara af baki og teyma einn og einn yfir? Nei, ég þorði ekki að hætta á það, ef ég skyldi missa þá út úr höndum mér, þegar ég sleppti taumnum. Eftir smáþóf gat ég komið þeim þæga á undan án þess að hann sýndi mér nokkurn hrekk.
Nú var stutt að eyðibýlinu, og var ég að vona, að við mér blasti tjald Englendinganna. Sú von brást. Sá ég engin vegsummerki eftir þau. Þá var ekki um annað að gera en halda áfram og þá kom fyrsta óhappið fyrir og það eina. Þegar yfir bæjarlækinn var farið, tók hestur minn undir sig stökk og stekkur yfir, því þarna var ekki neitt vað sjáanlegt, en góðir bakkar og ekki neitt djúpur lækur. Sá viljugri hoppaði líka samhliða, en sá hrekkjótti stóð kyrr. Ég hélt það fast í taum hans, að ég kipptist af baki og sat eftir hans megin á bakkanum. Nú leist mér ekki á. En blessaðir klárarnir, sem yfir voru komnir, stoppuðu rólegir á bakkanum og fóru að bíta. Ég teymdi þá þann hrekkjótta að þúfu og komst á bak. Hann bar mig svo yfir lækinn. Ætlaði ég svo að ríða honum og teyma hina, en hann var svo hastur og leiðinlegur, að ég skipti fljótlega. Líka vissi ég, að minn hestur hafði oft farið þessa leið áður og var því betra að hafa hann fremstan og hjálpa mér að rata.
Töltum við nú áfram austan megin árinnar, sem nú heitir Hvalvatnsfjarðará. En ég vissi, að einhvers staðar átti að fara vestur yfir hana, og gætti vel að öllum slóðum. Sá ég á einum stað sæmilegt vað, en annars fellur áin þröngt þarna og er skollituð og stórgrýtt í botninn. Mér gekk ágætlega yfir. Og einhvern veginn hitti ég á réttan stað að fara yfir í annað sinn og þá vissi ég, að ég átti ekki eftir að fara yfir nema einu sinni enn, og það stutt frá þeim eina bæ, sem var í byggð í Hvalvatnsfirði.
Áður fyrr voru níu bæir í byggð þarna, en að Þorgeirsfirði meðtöldum voru 13 bæir og áttu þar þá heima 179 manns. En nú voru bara þrír bæir í byggð, einn í Hvalvatnsfirði. Þar bjuggu öldruð hjón með 18 ára syni sínum, og hét bær þeirra Tindriðastaðir. En í Þorgeirsfirði voru tveir bæir, Þönglabakki, sem var kirkjustaður og þótti ágætisjörð. Þar bjó sonur hjónanna á Tindriðastöðum - og svo var Botn þar skammt frá, en þar bjó dóttir Tindriðastaðahjóna. Í allt voru nú 20 manns í báðum fjörðunum, en milli fjarða er um hálftíma gangur og yfir háls að fara.
Nú var ég komin að síðasta vaði á ánni og sá heim að bæ og þar sá ég líka stutt frá tjald og þóttist vita, að þar mundu ensku hjónin komin. Varð ég því fegin. Þá hafði ég ekki farið fram hjá þeim á minni leið. Þarna var áin ansi breið, en lygn, og þóttist ég sjá svo greinilega troðninga út í ána að ég stýrði beint út í en sleppti þó taumnum lausum um leið, hugsaði, að best væri að láta klárinn ráða, og gerði hann það strax og gekk nokkurn spöl upp með. Þar voru líka troðningar, en þar fór hann hiklaust yfir. Þá var nú ekki eftir nema að spretta úr spori síðasta spölinn, sem ég og gerði, því að alltaf er það mannalegra að þeysa í hlað.
Gömlu hjónin stóðu bæði úti á hlaði og fögnuðu mér eins og gömlum vini, en voru þó alveg undrandi að sjá unglingsstúlku koma þarna með þrjá til reiðar. Ég spurði eftir útlendingunum, og var það eins og mig grunaði tjald þeirra, sem ég sá. Maðurinn hafði komið þá um miðjan dag á reiðingshestinum og beðið hjálpar að komast til bæja. Var þá farið með honum og farangur hans og kona sótt. Ekki gekk of vel að skilja þau, en nóg hafði samt skilist til að geta hjálpað. Ég fór svo í tjaldið til hjónanna, og voru þau mjög glöð og undrandi að sjá mig. Ekki gat ég talað ensku við þau, því ég kunni ekki nema eitt og eitt orð í henni, en gat svolítið bjargað mér í þýsku, og það mál töluðu þau líka, svo að nú gátum við vel gert okkur skiljanleg. En þó kom fljótlega eitt orð , sem ég gat ekki áttað mig á: maðurinn spurði, hvort hægt mundi að fá „Öl“ á bænum hjá gömlu hjónunum, og þótti mér þetta svo fráleitt, að ég þóttist viss um, að ég hefði misskilið eða ekki skilið, og reyndist það rétt. Það var steinolía á prímus, sem þau vantaði, og var hægt að bjarga því.
Klukkan var orðin níu og orðið rokkið, svo að það var of seint fyrir mig að fara til baka, og máttu gömlu hjónin ekki heyra það nefnt, og ég gæti víst gist hjá þeim. Og hestana tóku þau að sér að tjóðra yfir nóttina. Ég gisti svo þarna um nóttina og svaf vel.
Morguninn eftir, þegar ég hitti ensku hjónin, voru þau með heilmiklar ráðagerðir um flakk, fyrst þau voru búin að fá hestana, og gat ég túlkað það við gamla manninn, hvað þeim ensku lá á hjarta, og gaf hann góð ráð. Fór ég svo ekkert heim strax, en tók mér bessaleyfi frá vinnu og flakkaði með hjónunum í tvo daga. En þið, sem hlustið, eruð sjálfsagt búnar að fá nóg, og læt ég hér staðar numið.
Framhald frásagnarinnar